اقامت كردم تا اينكه كاروان راه را باز كرد ، چون گذشتن از برف سنگين غيرممكن بود ؛ » ولى پيك او در راه مرد . اگر راه را عوضى و اشتباه مىرفتند خطرات زيادى در كمين بود و اراضى گول‌زننده مىشد . جان فراير در سال 1676 م . دچار سفر ملالت‌بارى شد و آن زمانى بود كه ، « در روز علاوه بر گرما و شن ، باد با خود طاعون و ملخ مىآورد . . . كوهها درهم شكافته ، صخره‌ها از هم باز شده و آبها راكد . . . آب . . . سنگين و لجن‌گرفته و وحشتناك » و كلا « صحنه‌اى از برزخ « 1 » . » با اينكه جايابى و منزل در شهركها قابل تحمل بود ، ولى فراير در تجارب خود دريافت كه بر سر راههاى اصلى همواره كاروانسرا وجود ندارد . امنيت راهها در سرتاسر سده هفدهم قابل قبول بود و راهدارهايى كه مسئول سلامت مسافران و حافظ امتعه آنها بودند ، از اين راهها محافظت مىكردند . در اين دوره بناهاى قابل توجهى هم برپا شد و مأموران و تجار به ساختن كاروانسرا ، پلها ، آب‌انبارها ، حمامها و بازارها مبادرت ورزيدند . علاوه بر راههاى هند و آسياى مركزى كه پيشتر اشاره شد و از فراه و قندهار مىگذشت ، راه ديگرى از فراه به هرات و از آنجا به مشهد مىرفت . راههايى كه به مشهد ختم مىشد از بلخ و سمرقند ، بخارا و خيوه با گذشتن از مرو مىآمد . از مشهد بخشى از راه قديمى ابريشم از نيشابور ، سبزوار ، دامغان ، سمنان و تهران ( كه در مقايسه با رى باستان چندان اهميتى نداشت ) و ساوه مىگذشت . در اينجا جاده تقسيم مىشد . يكى از طريق قم و كاشان به جنوب مىرفت و در كاشان به سمت اصفهان و نيز جنوب از طريق شيراز به سواحل مىپيوست و يا اينكه از نقطه جنوب شرقى از راه نائين ، اردكان و يزد به كرمان و بم مىرفت و در آنجا يا به سمت جنوب و يا به سمت شرق يعنى هند كشيده مىشد . راه ديگر به طرف غرب از راه همدان مىرفت و در آنجا دو بخش مىشد جاده شمالى كه از راه سنندج ، موصل ، ماردين و ارفا تا حلب راه مىسپرد و جاده غربى كه تا بغداد مىرسيد و در آنجا نيز تقسيم مىشد ، يكى به شمال در موازات دجله به موصل مىرفت و ديگر به موازات فرات تا بيابان و حلب كشيده مىشد . سومين راه اصلى از ساوه مىگذشت و از شمال غرب تا قزوين مىرسيد و در قزوين يا به طرف رشت و درياى خزر و اردبيل و در سمت شمال تا شماخى و دربند مىرفت و يا اينكه به طرف تبريز از طريق سلطانيه و ميانه امتداد مىيافت . تبريز از مراكز عمده صنعتى بود و با همه مناطق ارتباط داشت . از اينجا يك راه به ايروان مىرفت با جاده‌اى كه تا شمال به طرف تفليس و سپس گرجستان و ارمنستان كشيده مىشد و سپس به سمت تركيه مىرفت و به نخستين شهر مهم آن ارزروم مىرسيد . از آنجا تا سواحل طرابوزان و از طريق آناتولى تا استانبول و بورسه و يا

--> ( 1 ) - فراير ، جلد 2 ، صص 3 - 172 ، 185 .